XII asr oxiri – XIII asr boshida Xorazmshohlar (Anushteginiylar) davlati O‘rta Osiyo va Eronning eng qudratli davlatiga aylandi: u Sirdaryodan Fors ko‘rfazigacha, Kavkazdan Hindiston chegaralarigacha cho‘zilgan edi. Biroq bu ulkan saltanat ichki ziddiyatlar tufayli zaif bo‘lib, 1219–1221 yillarda mo‘g‘ullar bosqini oldida qulab tushdi. Bu davr xalqimiz tarixida Jaloliddin Manguberdi, Temur Malik, Najmiddin Kubro kabi qahramonlarning jasorati bilan esda qolgan. Imtihonda davlatning yuksalishi va qulashining sabab-oqibatlari, sanalar, janglar va qahramonlar so‘raladi.
§1. Anushteginiylar davlatining yuksalishi
Sulola asoschisi — Saljuqiylar tomonidan Xorazmga noib etib tayinlangan turkiy g‘ulom Anushtegin (XI asr oxiri).
Uning o‘g‘li Qutbiddin Muhammad "xorazmshoh" unvonini oldi, ammo Saljuqiylarga bo‘ysunishda davom etdi.
Otsiz (1127–1156) — Saljuqiy sulton Sanjardan mustaqillik uchun kurashgan; bir necha bor yengilgan bo‘lsa-da, Xorazmning mustaqilligini kuchaytirgan.
Takash (1172–1200) — 1194 yilda so‘nggi Iroq saljuqiysini yengib, g‘arbga — Eronga kengaydi.
Alovuddin Muhammad (1200–1220) — davlatning eng katta hududiy yuksalishi: 1210 yilda qoraxitoylarni yengdi, 1212 yilda Samarqanddagi so‘nggi qoraxoniy hukmdorni tugatdi; Movarounnahr, Xuroson, Eronning katta qismini birlashtirdi; poytaxt — Urganch (Gurganj).
1210 — Xorazmshoh Muhammad qoraxitoylarni yengdi; 1212 — Qoraxoniylar tugatildi
Sabab-oqibat: Saljuqiylar va qoraxitoylarning zaiflashuvi → Xorazmshohlar uchun "bo‘sh joy" → tez hududiy kengayish.
§2. Davlatning zaif tomonlari
Qo‘shin asosan turli qabilalardan (qipchoq, qang‘li) yollangan; sultonga sodiqligi past, o‘ljaga intilgan.
Ikki hokimiyat: sulton Muhammad va onasi Turkon xotun o‘rtasida ziddiyat; Turkon xotun qipchoq amirlariga tayanib, saroyda katta ta’sirga ega bo‘lgan, Urganchda o‘z buyruqlarini chiqargan.
Mahalliy aholining noroziligi: bosib olingan hududlarda, ayniqsa Movarounnahrda, og‘ir soliqlar va qo‘shinning talonchiligi norozilik uyg‘otgan; Samarqanddagi qo‘zg‘olon shafqatsiz bostirilgan.
Bag‘dod xalifasi bilan nizo: Muhammad xalifaga qarshi yurish qilmoqchi bo‘lgan (1217), bu ruhoniylar orasida unga nisbatan norozilikni kuchaytirgan.
Hududning tez kengayishi: yangi yerlar mustahkamlanmasdan turib, keyingi yurishlar boshlangan.
Zaiflik sabablari: yollanma qo‘shin + ikki hokimiyat + aholining noroziligi + xalifa bilan nizo
§3. Chingizxon bilan munosabatlar va O‘tror fojiasi
Chingizxon Shimoliy Xitoyni bosib olib, g‘arbga — Xorazmshohlar bilan chegaradosh bo‘ldi. Dastlab elchilar almashildi, savdo aloqalari o‘rnatilmoqchi bo‘ldi.
1218 yil — O‘tror fojiasi: O‘tror hokimi G‘oyirxon mo‘g‘ul savdo karvonini (450 ga yaqin kishi) josuslikda ayblab qirib tashladi
Chingizxon tovon va G‘oyirxonni topshirishni talab qilib elchi yubordi; elchi ham o‘ldirildi. Bu urushga bevosita bahona bo‘ldi.
1219 yil kuzi — mo‘g‘ul bosqini boshlandi
Muhammad Xorazmshoh ochiq jangdan qochib, qo‘shinni shaharlarga bo‘lib yubordi — mo‘g‘ullar ularni birma-bir egalladi. Bu mag‘lubiyatning asosiy harbiy sabablaridan biri bo‘ldi.
§4. Shaharlar mudofaasi
O‘tror besh oyga yaqin mudofaa qilindi; G‘oyirxon qal’ada oxirigacha jang qildi, qo‘lga olinib qatl etildi.
Xo‘jand — Temur Malik Sirdaryodagi orolda qahramonona mudofaa qildi, keyin qayiqlarda yorib o‘tib, kurashni davom ettirdi.
1220 yil — Buxoro va Samarqand qulagan; Buxoro yoqib yuborilgan, aholi qirilgan yoki asir olingan.
1221 yil — Urganch uzoq va qonli mudofaadan so‘ng qulagan; shahar to‘g‘on buzilib, suv bostirib vayron qilingan. Shayx Najmiddin Kubro shaharni himoya qilib halok bo‘lgan.
Muhammad Xorazmshoh g‘arbga qochib, Kaspiy dengizidagi orolda vafot etdi (1220 yil oxiri).
Shaharlar himoyasida oddiy xalq — hunarmandlar, dehqonlar, ulamolar — qahramonlik ko‘rsatgan; ko‘p hollarda yollanma qo‘shin qochib ketganda ham aholi qarshilikni davom ettirgan. Bu xalqning vatanparvarligini, ammo davlat boshqaruvining inqirozini ham ko‘rsatadi.
§5. Jaloliddin Manguberdi
Muhammadning o‘g‘li va taxt vorisi; mohir sarkarda va vatanparvar. Otasining strategiyasiga qarshi chiqib, ochiq jangda mo‘g‘ullarga qarshi turishni taklif qilgan.
1221 yil — Parvon jangi (Afg‘oniston): Jaloliddin mo‘g‘ul qo‘shinini tor-mor etdi
G‘alabadan keyin uning qo‘shinidagi amirlar o‘lja uchun janjallashib, bir qismi ajralib ketdi — bu keyingi mag‘lubiyatga sabab bo‘ldi.
1221 yil oxirida Sind (Hind) daryosi bo‘yidagi jangda Chingizxonning o‘zi bilan to‘qnashdi; yengilgach, otda daryodan suzib o‘tib, Hindistonga ketdi. Rivoyatga ko‘ra, Chingizxon uning jasoratiga qoyil qolib, o‘g‘illariga uni namuna qilib ko‘rsatgan.
Keyin Eron va Kavkazda kurashni davom ettirdi; 1231 yilda halok bo‘ldi.
Uning kotibi Nasaviy Jaloliddin hayoti haqida muhim manba yozib qoldirgan.
Mustaqillik yillarida Jaloliddin Manguberdi milliy qahramon sifatida ulug‘landi; 1999 yilda tavalludining 800 yilligi nishonlangan, Urganchda yodgorlik majmuasi barpo etilgan.
§6. Oqibatlar
Shaharlar vayron bo‘ldi, sug‘orish tizimlari buzildi, aholi qirildi yoki asirga olindi; hunarmandlar Mo‘g‘ulistonga haydab ketildi.
O‘rta Osiyo Chig‘atoy ulusi tarkibiga kirdi; Xorazmning shimoliy qismi — Jo‘ji ulusi (Oltin O‘rda) tarkibiga.
Iqtisodiy va madaniy hayot uzoq yillar orqaga ketdi; ko‘plab kutubxonalar va qo‘lyozmalar yo‘q bo‘lib ketdi.
Bosqin haqida asosiy manbalar: Juvayniy, Rashididdin, Ibn al-Asir, Nasaviyning "Jaloliddin Manguberdi hayoti" asari.
Asosiy saboq: ulkan, ammo ichki birligi bo‘lmagan davlat kuchli va intizomli dushmanga bardosh bera olmaydi.
Manba tahlili: "Sulton qo‘shinni har bir shaharga bo‘lib qo‘ydi va o‘zi Amudaryo ortiga ketdi... Shu sababli dushman har bir shaharni alohida qamal qildi" (mo‘g‘ullar davri tarixchisi asari mazmunidan). Manba mag‘lubiyatning qaysi sababini ko‘rsatadi va unga qanday yondashish kerak?
Manbada qo‘shinni shaharlarga bo‘lib yuborish — tarqoq mudofaa strategiyasi ko‘rsatilgan.
Bu mo‘g‘ullarga kuchlarni bir joyga to‘plab, shaharlarni birma-bir olish imkonini bergan.
Muallif mo‘g‘ullar xizmatidagi tarixchi bo‘lgani uchun boshqa sabablarni (ichki nizolar, Turkon xotun) ham boshqa manbalardan tekshirish kerak.
Javob: asosiy harbiy sabab — qo‘shinning tarqoqligi; manbani boshqa manbalar bilan solishtirish kerak.
O‘zingizni tekshiring
O‘tror fojiasi qaysi yili bo‘lgan?
Xo‘jandni kim himoya qilgan?
Parvon jangida kim g‘alaba qozongan?
Xorazmshohlar poytaxti qaysi shahar?
Mag‘lubiyatning asosiy harbiy sababi nima edi?
Jaloliddin qaysi yili halok bo‘lgan?
O‘tror hokimi kim edi?
Sulton Muhammad bilan saroyda raqobatlashgan onasi kim?
Ko‘p uchraydigan xatolar
O‘tror fojiasini 1219 yil deb yozish (fojia — 1218, bosqin — 1219).
Parvon jangini mag‘lubiyat deb hisoblash (u Jaloliddinning g‘alabasi).
G‘oyirxon va Temur Malikni adashtirish: G‘oyirxon — O‘tror, Temur Malik — Xo‘jand.
Muhammad Xorazmshohni Urganch mudofaasida halok bo‘lgan deb yozish (u Kaspiy dengizidagi orolda vafot etgan).
Mag‘lubiyatni faqat mo‘g‘ullar kuchi bilan izohlash: ichki zaiflik ham hal qiluvchi bo‘lgan.