Endokrin sistema

Organizm faoliyati ikki yo‘l bilan boshqariladi: nerv (tez, aniq manzilli) va gumoral (qon orqali kimyoviy moddalar yordamida, sekinroq, ammo uzoq davom etadigan). Gumoral boshqaruvning asosiy vositasi — ichki sekretsiya bezlari ishlab chiqaradigan gormonlar. Imtihonda gormon — bez — kasallik uchligini to‘g‘ri bog‘lash va belgilariga qarab kasallikni aniqlash ko‘p so‘raladi.

§1. Bezlar va gormonlar

• Tashqi sekretsiya bezlari — mahsulotini yo‘l orqali tana yuzasiga yoki bo‘shliqqa chiqaradi: so‘lak, ter, yog‘, sut, ko‘z yosh bezlari, jigar.
• Ichki sekretsiya (endokrin) bezlari — yo‘li yo‘q, gormonni bevosita qonga chiqaradi: gipofiz, epifiz, qalqonsimon, qalqonoldi, buyrak usti bezlari, ayrisimon bez (timus).
• Aralash bezlar — ham yo‘l orqali, ham qonga ajratadi: oshqozon osti bezi (hazm shirasi + insulin, glyukagon) va jinsiy bezlar (jinsiy hujayralar + jinsiy gormonlar).

Nerv va gumoral boshqaruv yagona neyrogumoral tizimni tashkil etadi. Ularni oraliq miyadagi gipotalamus bog‘laydi: u gipofiz faoliyatini boshqaradi, gipofiz esa boshqa ko‘plab bezlarni.

§2. Gipofiz va epifiz

Gipofiz — bosh miya asosida joylashgan kichik bez, "bezlar podshosi" deb ataladi.

• Oldingi bo‘lagi: o‘sish gormoni (somatotropin); qalqonsimon bezni, buyrak usti bezi po‘stlog‘ini va jinsiy bezlarni rag‘batlantiruvchi gormonlar; prolaktin (sut hosil bo‘lishi).
• Orqa bo‘lagi: gipotalamusda hosil bo‘lib, shu yerda to‘planadigan vazopressin (antidiuretik gormon — buyrakda suvning qayta so‘rilishini kuchaytiradi) va oksitotsin (tug‘ish paytida bachadon qisqarishi, sut chiqishi).

Vazopressin yetishmasa — qandsiz diabet: juda ko‘p siydik ajraladi (bir kunda bir necha litr), kuchli chanqoq bo‘ladi, ammo qonda glyukoza normal.

Epifiz (g‘uddasimon bez) — oraliq miyada; melatonin ishlab chiqaradi, u kun va tun ritmini, uyquni boshqarishda ishtirok etadi.

§3. Qalqonsimon va qalqonoldi bezlar

Qalqonsimon bez — bo‘yinda, hiqildoq oldida. Gormonlari — tiroksin va triyodtironin, tarkibida yod bor. Ular modda almashinuvini, kislorod sarfini, issiqlik hosil bo‘lishini kuchaytiradi, o‘sish va nerv sistemasining rivojlanishiga ta’sir qiladi.

• Giperfunksiya — Bazedov kasalligi: bez kattalashadi (buqoq), ko‘z chaqchayadi, yurak tez uradi, odam ozib ketadi, asabiy bo‘ladi.
• Bolalikdagi gipofunksiya — kretinizm: o‘sish va aqliy rivojlanish orqada qoladi.
• Kattalardagi gipofunksiya — miksedema (shilliq shish): modda almashinuvi pasayadi, shishlar, loqaydlik, tez charchash.
• Endemik buqoq — ichimlik suvi va ovqatda yod yetishmaydigan hududlarda; oldini olish — yodlangan tuz.

Qalqonoldi bezlari — qalqonsimon bezning orqa yuzasida (odatda to‘rtta). Paratgormon qonda kalsiy miqdorini oshiradi. Yetishmasa — Ca kamayadi, nerv-muskul qo‘zg‘aluvchanligi ortadi, tirishishlar paydo bo‘ladi.

Misol

Bemorda ko‘z chaqchaygan, yurak urishi tez, ishtahasi yaxshi bo‘lsa ham ozib bormoqda, tez asabiylashadi. Qaysi bez faoliyati buzilgan va qanday?

1. Belgilar modda almashinuvining kuchayganini ko‘rsatadi (ozish, taxikardiya).
2. Bunday ta’sir — tiroksin ortiqchaligiga xos.
3. Javob: qalqonsimon bez giperfunksiyasi — Bazedov kasalligi.

§4. Buyrak usti bezlari, oshqozon osti bezi va jinsiy bezlar

Buyrak usti bezlari ikki qavatli:

• Po‘stloq — kortikosteroidlar: glyukokortikoidlar (uglevod almashinuvi, yallig‘lanishga qarshi ta’sir) va mineralokortikoidlar (aldosteron — natriy va suv-tuz almashinuvi). Po‘stloq yetishmovchiligi — bronza kasalligi (Addison kasalligi): teri qorayadi, holsizlik.
• Mag‘iz qavati — adrenalin va noradrenalin, "stress gormonlari": yurak urishi tezlashadi va kuchayadi, qon bosimi ko‘tariladi, jigarda glikogen parchalanib, qonda glyukoza ortadi, bronxlar kengayadi. Ta’siri simpatik nervlarnikiga o‘xshaydi.

Oshqozon osti bezining endokrin qismi — Langergans orolchalari:

Insulin yetishmasa — qandli diabet: qonda glyukoza ko‘payadi, siydikda qand paydo bo‘ladi, ko‘p siydik ajraladi, chanqoq, holsizlik. Davolashda insulin ukol qilinadi (u oqsil bo‘lgani uchun og‘iz orqali ichilsa, hazm bo‘lib ketadi).

Jinsiy bezlar: urug‘donlar — testosteron, tuxumdonlar — estrogenlar va progesteron. Ular ikkilamchi jinsiy belgilarning rivojlanishini va jinsiy yetilishni ta’minlaydi.

Ayrisimon bez (timus) — ko‘krak qafasida, bolalikda yaxshi rivojlangan; T-limfotsitlarning yetilishida ishtirok etadi.

§5. Teskari bog‘lanish

Gormonlar miqdori teskari bog‘lanish asosida boshqariladi: gormon ko‘paysa, uning ishlab chiqarilishini rag‘batlantiruvchi signal kamayadi va aksincha.

Misol

Qonda tiroksin miqdori kamayib ketdi. Gipotalamus–gipofiz–qalqonsimon bez tizimi qanday javob beradi?

1. Tiroksin kamligini gipotalamus "sezadi" va gipofizga signal beradi.
2. Gipofiz qalqonsimon bezni rag‘batlantiruvchi gormonni ko‘proq ajratadi.
3. Qalqonsimon bez tiroksinni ko‘proq ishlab chiqaradi.
4. Tiroksin normaga kelgach, rag‘batlantiruvchi gormon ajralishi kamayadi.
5. Javob: salbiy teskari bog‘lanish gormon miqdorini muvozanatda ushlab turadi. Yod yetishmasa, tiroksin baribir kam bo‘ladi, bez doimiy rag‘batlanib kattalashadi — buqoq shunday paydo bo‘ladi.

§6. Gormonlarning kimyoviy tabiati, glyukoza muvozanati va stress

Kimyoviy tuzilishiga ko‘ra gormonlar uch guruhga bo‘linadi:

• oqsil va peptid gormonlar — insulin, glyukagon, o‘sish gormoni, vazopressin, oksitotsin, paratgormon;
• aminokislota hosilalari — adrenalin, noradrenalin, tiroksin (tirozin aminokislotasidan hosil bo‘ladi), melatonin;
• steroid gormonlar (xolesterindan hosil bo‘ladi) — buyrak usti bezi po‘stlog‘i gormonlari (kortizol, aldosteron) va jinsiy gormonlar (testosteron, estrogenlar).

Oqsil gormonlar hujayra membranasidan o‘tolmaydi va uning yuzasidagi retseptorlarga birikadi; steroidlar yog‘da eriydi, membranadan o‘tib, hujayra ichidagi retseptorlar orqali ta’sir qiladi. Oqsil gormonlar hazm fermentlari ta’sirida parchalanadi — shuning uchun insulin tabletka emas, ukol shaklida qo‘llaniladi.

Qonda glyukoza muvozanati. Sog‘lom kattada och qoringa qonda glyukoza taxminan 3,3–5,5 mmol/l. Uni bir nechta gormon birgalikda ushlab turadi:

Ovqatdan keyin glyukoza ko‘tariladi → beta-hujayralar insulin ajratadi → glyukoza hujayralarga o‘tadi va jigarda glikogenga aylanadi. Och qolganda yoki jismoniy ishda glyukoza kamayadi → alfa-hujayralar glyukagon ajratadi → jigardagi glikogen parchalanadi. Bu ham teskari bog‘lanishga misol: gormon o‘zi qo‘zg‘atgan o‘zgarish orqali o‘z ajralishini kamaytiradi.

Stress — kuchli ta’sirlarga (sovuq, og‘riq, xavf, qattiq hayajon) organizmning umumiy javobi. Avval tez simpatik-adrenal javob: adrenalin yurak ishini tezlashtiradi, qonda glyukozani oshiradi, muskullarga qon oqimini kuchaytiradi — “kurash yoki qochish” tayyorgarligi. Keyin sekinroq javob: gipotalamus–gipofiz orqali buyrak usti bezi po‘stlog‘idan kortizol ajraladi va organizmning energiya zaxiralarini safarbar qiladi. Stress uzoq davom etsa, kortizolning doimiy yuqoriligi immunitetni susaytiradi, qon bosimini oshiradi va bir qator kasalliklarga sharoit yaratadi.

Misol

Talaba nonushta qilmay imtihonga keldi va qattiq hayajonlandi. Qonida glyukoza miqdorini qaysi gormonlar ushlab turadi?

1. Och qoringa glyukoza kamaya boshlaydi → oshqozon osti bezidan glyukagon ajraladi.
2. Glyukagon jigardagi glikogenni glyukozagacha parchalaydi.
3. Hayajon — stress: buyrak usti bezi mag‘zidan adrenalin ajraladi, u ham glikogenni parchalaydi.
4. Javob: glyukagon va adrenalin; insulin bu paytda kam ajraladi.

Misol

Bemor kuniga 6–8 litr siydik ajratadi, doim chanqaydi; qon va siydikda glyukoza normal. Qaysi gormon yetishmaydi?

1. Ko‘p siydik va chanqoq — diabet belgilari.
2. Glyukoza normal — demak, qandli diabet emas.
3. Suvning buyrakda qayta so‘rilishini vazopressin boshqaradi; u kam bo‘lsa, suv siydik bilan chiqib ketadi.
4. Javob: vazopressin (gipofiz orqa bo‘lagi) — qandsiz diabet.

O‘zingizni tekshiring

1. Qaysi bezlar aralash bezlar hisoblanadi?

2. Katta yoshdagi odamda o‘sish gormoni ortiqcha ishlab chiqarilsa, qanday kasallik paydo bo‘ladi?

3. Kretinizm qaysi bez faoliyatining buzilishi bilan bog‘liq?

4. Qandli va qandsiz diabet farqi nimada?

5. Qaysi gormon qonda glyukozani oshiradi?

6. Qalqonoldi bezlari olib tashlansa, nima kuzatiladi?

7. Kortizol qaysi kimyoviy guruhga kiradi?

8. Qonda glyukozani kamaytiradigan yagona gormon qaysi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Insulin glyukozani oshiradi deb yozish — u kamaytiradi; oshiradigan — glyukagon va adrenalin.
• Qalqonsimon va qalqonoldi bezlarini adashtirish: yod va tiroksin — qalqonsimon, kalsiy va paratgormon — qalqonoldi.
• Gigantizm va akromegaliyani adashtirish: gigantizm — bolalikda, akromegaliya — kattalarda.
• Pakanalikda aql ham pasayadi deb o‘ylash — gipofizar pakanalikda aql normal; aqli zaiflik kretinizmga xos.
• Adrenalinni buyrak usti bezi po‘stlog‘ida hosil bo‘ladi deb yozish — u mag‘iz qavatida.
• Jigarni ichki sekretsiya bezi deb hisoblash — u o‘tni yo‘l orqali chiqaradi.