Sezgi organlari orqali biz tashqi dunyo va o‘z tanamiz haqida axborot olamiz. Ammo "ko‘rish" yoki "eshitish" faqat ko‘z yoki quloqda emas, balki bosh miya po‘stlog‘ida yakunlanadi. Imtihonda ko‘z va quloq tuzilishi, yorug‘lik va tovushning yo‘li, ko‘rish nuqsonlari va ularni tuzatish, analizatorlar bo‘limlari ko‘p so‘raladi.
§1. Analizator haqida tushuncha
Analizator (I. P. Pavlov atamasi) — qo‘zg‘atuvchilarni qabul qilib, tahlil qiladigan tizim. U uch bo‘limdan iborat:
Periferik bo‘lim — retseptorlar (masalan, to‘r pardadagi tayoqcha va kolbachalar).
O‘tkazuvchi bo‘lim — nerv yo‘llari (ko‘ruv nervi, eshitish nervi).
Markaziy bo‘lim — po‘stloqdagi tegishli zona (ko‘rish — ensa, eshitish — chakka bo‘lagi).
Sezgi bosh miya po‘stlog‘ida hosil bo‘ladi. Ko‘z sog‘ bo‘lsa ham, ensa bo‘lagi shikastlanganda odam ko‘ra olmaydi.
Retseptorlar faqat o‘ziga xos (adekvat) qo‘zg‘atuvchiga yuqori sezgir: ko‘z — yorug‘likka, quloq — tovushga. Uzoq ta’sirda sezgirlik pasayadi — moslashuv (adaptatsiya); masalan, xonadagi hidni bir oz vaqtdan keyin sezmay qolamiz.
§2. Ko‘rish analizatori
Yordamchi apparat: qoshlar, qovoqlar va kipriklar, ko‘z yosh bezlari (ko‘zni namlaydi, yuvadi, mikroblarga qarshi modda tutadi), ko‘z soqqasini harakatlantiruvchi muskullar.
Ko‘z soqqasi uch pardadan iborat:
Oqsil (fibroz) parda — tashqi, mustahkam; oldingi tiniq qismi — shox parda.
Tomirli parda — qon tomirlarga boy; oldingi qismi kiprikli tana va rangdor parda (ko‘z rangini beradi). Rangdor parda markazidagi teshik — qorachiq; u yorug‘da torayadi, qorong‘ida kengayadi.
To‘r parda — ichki, retseptorlar joylashgan:
tayoqchalar — kuchsiz yorug‘likda (g‘ira-shirada) ko‘rish, rangni ajratmaydi; tarkibida rodopsin pigmenti bor, uning hosil bo‘lishi uchun A vitamini kerak. A vitamini yetishmasa — "shabko‘rlik";
kolbachalar — kunduzgi va rangli ko‘rish.
Sariq dog‘ — kolbachalar eng zich joylashgan, eng aniq ko‘rish joyi; ko‘r dog‘ — ko‘ruv nervi chiqadigan joy, retseptorlar yo‘q.
Optik (yorug‘lik sindiruvchi) sistema: shox parda → oldingi kamera suyuqligi → qorachiq → gavhar (ikki tomonlama qavariq linza) → shishasimon tana → to‘r parda. To‘r pardada buyumning kichraygan, teskari, haqiqiy tasviri hosil bo‘ladi, miya uni to‘g‘ri holatda idrok qiladi.
Akkomodatsiya — kiprikli tana muskuli yordamida gavhar egriligining o‘zgarishi: yaqindagi buyumga qaraganda gavhar qavariqroq, uzoqqa qaraganda yassiroq bo‘ladi.
Ko‘rish nuqsonlari:
Yaqindan ko‘rish (miopiya) — uzoqdagi narsalar yaxshi ko‘rinmaydi; ko‘z soqqasi uzunroq yoki gavhar ortiqcha qavariq, tasvir to‘r pardaning oldida hosil bo‘ladi. Tuzatish — botiq (sochuvchi) linzali ko‘zoynak.
Uzoqdan ko‘rish (gipermetropiya) — yaqindagi narsalar yaxshi ko‘rinmaydi; tasvir to‘r pardaning orqasida hosil bo‘ladi. Tuzatish — qavariq (yig‘uvchi) linza. Yosh o‘tishi bilan gavhar elastikligi kamayib, uzoqdan ko‘rish kuchayadi.
Misol
Yorug‘lik nuri ko‘zning qaysi tuzilmalaridan qanday tartibda o‘tadi? Retseptorlarga yetgach, impuls qayerga boradi?
Javob: shu ketma-ketlikda; ko‘rish sezgisi ensa bo‘lagida hosil bo‘ladi.
§3. Eshitish va muvozanat analizatori
Tashqi quloq — quloq suprasi va tashqi eshituv yo‘li (unda quloq kiri ajratuvchi bezlar bor). Tashqi va o‘rta quloq chegarasida — nog‘ora parda.
O‘rta quloq — havo bilan to‘la bo‘shliq, unda uchta eshitish suyakchasi: bolg‘acha, sandon, uzangi (odam tanasidagi eng mayda suyaklar). Ular tebranishni kuchaytirib, ichki quloqning oval darchasiga uzatadi. Yevstaxiy nayi o‘rta quloqni burun-halqum bilan bog‘laydi va nog‘ora parda ikki tomonidagi bosimni tenglashtiradi.
Ichki quloq — chakka suyagi ichidagi suyuqlik bilan to‘la labirint. Chig‘anoqda Korti organi — eshitish retseptorlari (tukli hujayralar) joylashgan.
Vestibulyar apparat (muvozanat organi) ham ichki quloqda: dahliz qopchalari (tana holatini va to‘g‘ri chiziqli tezlanishni sezadi) va bir-biriga perpendikulyar uchta yarim doira kanal (aylanma harakatni sezadi). Tebratib qo‘zg‘atilganda "dengiz kasalligi" — ko‘ngil aynishi paydo bo‘lishi mumkin.
Odam taxminan 16–20 gersdan 20 000 gersgacha bo‘lgan tovushlarni eshitadi. Kuchli shovqin eshitishni susaytiradi; qulog‘ni o‘tkir narsalar bilan tozalash nog‘ora pardani shikastlashi mumkin.
Misol
Samolyot qo‘nayotganda quloq "bitib qoladi", yutinganda o‘tib ketadi. Nima uchun?
Tashqi bosim tez o‘zgaradi, o‘rta quloqdagi bosim esa avvalgicha qoladi — nog‘ora parda bir tomonga bosiladi.
Yutinganda Yevstaxiy nayi ochiladi, havo o‘rta quloqqa kiradi yoki chiqadi.
Javob: bosim tenglashadi va nog‘ora parda normal tebrana boshlaydi.
§4. Hid, ta’m, teri va muskul sezgisi
Hid bilish — burun bo‘shlig‘ining yuqori qismidagi shilliq qavatda hid bilish hujayralari bor; hid moddalari suyuqlikda erigach seziladi. Markazi — chakka bo‘lagining ichki yuzasi.
Ta’m bilish — tildagi so‘rg‘ichlarda ta’m piyozchalari; asosiy ta’mlar: shirin, sho‘r, nordon, achchiq va umami. Ta’m va hid birga ishlaydi — tumov paytida ovqat "ta’msiz" tuyuladi.
Teri sezgisi — tegish, bosim, issiq, sovuq va og‘riq retseptorlari. Og‘riq — himoya signali.
Muskul sezgisi — muskul va paylardagi retseptorlar ko‘z yumilganda ham tana qismlari holatini bilishga imkon beradi.
§5. Ko‘zoynak linzalari, raqamlar va sezgi organlari gigiyenasi
Ko‘zoynak linzasining kuchi optik kuch bilan ifodalanadi va dioptriya (dptr) da o‘lchanadi:
D = 1 / F, bunda F — linzaning fokus masofasi (metrda). Yig‘uvchi (qavariq) linzada D > 0, sochuvchi (botiq) linzada D < 0.
Shuning uchun miopiyada ko‘zoynak retseptida "minus", gipermetropiya va yoshga bog‘liq uzoqdan ko‘rishda "plyus" dioptriya yoziladi.
Ba’zi muhim sonlar:
to‘r pardada taxminan 120 mln tayoqcha va 6–7 mln kolbacha bor; tayoqchalar ko‘proq to‘r pardaning chetlarida, kolbachalar — sariq dog‘da;
kolbachalarning uch turi bor (qizil, yashil va ko‘k-binafsha nurlarga sezgir); ulardan biri ishlamasa, rangni ajrata olmaslik — daltonizm kuzatiladi (u X xromosomaga birikkan holda irsiylanadi, shuning uchun erkaklarda ko‘p uchraydi);
qorong‘ilikka moslashish (tayoqchalarda rodopsin to‘planishi) bir necha o‘n daqiqa davom etadi — shuning uchun yorug‘ xonadan qorong‘iga kirganda avval hech narsani ko‘rmaymiz.
Ko‘rish gigiyenasi: kitobni ko‘zdan taxminan 30–35 sm uzoqlikda tutish, yorug‘lik chap tomondan tushishi, har 30–40 daqiqada ko‘zga dam berish (uzoqqa qarash), harakatlanayotgan transportda va yotib o‘qimaslik, ko‘zni kir qo‘l bilan ishqalamaslik.
Eshitish gigiyenasi: tovush kuchi detsibelda (dB) o‘lchanadi. Oddiy suhbat — taxminan 60 dB; uzoq vaqt 85 dB dan yuqori shovqin (shovqinli sex, baland quloqchinlar) Korti organidagi tukli hujayralarni shikastlaydi, ular tiklanmaydi. Burun-halqum yallig‘lanishi Yevstaxiy nayi orqali o‘rta quloqqa o‘tib, otitga sabab bo‘lishi mumkin.
Misol
Bemorning ko‘zoynagi −2,5 dptr. Bu qanday linza, fokus masofasi qancha va qaysi nuqsonni tuzatadi?
D < 0 → sochuvchi (botiq) linza.
F = 1 / D = 1 / (−2,5) = −0,4 m (−40 sm).
Botiq linza tasvirni to‘r pardaning oldidan uning ustiga siljitadi.
Javob: botiq linza, F = −0,4 m; miopiya (yaqindan ko‘rish) tuzatiladi.
O‘zingizni tekshiring
Qorong‘ida ko‘rishni qaysi retseptorlar ta’minlaydi va ular uchun qaysi vitamin zarur?
Miopiyada tasvir qayerda hosil bo‘ladi va qanday linza kerak?
Ko‘r dog‘da nima uchun ko‘rish bo‘lmaydi?
O‘rta quloqning eshitish suyakchalarini tartib bilan sanang.
Eshitish retseptorlari qayerda joylashgan?
Aylanma harakatni qaysi tuzilmalar sezadi?
Linzaning fokus masofasi 0,5 m (yig‘uvchi). Uning optik kuchi qancha?
Rangni ajrata olmaslik qanday ataladi va nima uchun u erkaklarda ko‘p uchraydi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Rangni tayoqchalar sezadi deb yozish — rangni kolbachalar sezadi.
Miopiyani qavariq linza bilan to‘g‘rilash — miopiyada botiq linza kerak.
Ko‘r dog‘ va sariq dog‘ni adashtirish.
Eshitish retseptorlarini o‘rta quloqda deb hisoblash — ular ichki quloqda.
Yevstaxiy nayi tashqi quloq bilan bog‘langan deb yozish — u burun-halqum bilan bog‘laydi.
Ko‘rish markazini chakka bo‘lagida deb hisoblash — u ensa bo‘lagida.